Poskromić żywioł – rzeka w mieście

Współczesny pejzaż Wrocławia unaocznia dziedzictwo wielowiekowego współżycia miasta z rzeką Odrą i jej dopływami. Wyspy, liczne odnogi rzeki i kanały zostały wkomponowane w tkankę urbanistyczną miasta w stopniu niespotykanym w innych rejonach Polski.

W skali europejskiej Wrocław należy do miast wybitnie związanych z rzeką. Jest miastem znanym z przysłowiowych „stu mostów”, zupełnie nieznanym pozostaje natomiast jako miasto „stu” kilometrów wałów przeciwpowodziowych i brzegów wód czy miasto „stu” zabytków inżynierii wodnej. Warto także wspomnieć, że Wrocław jest także miastem tysiąc- kilometrowej sieci wodociągowej, sieci kanalizacyjnej oraz drenażowej- odwadniającej, czy miastem „stu” portów, przystani i nabrzeży przeładunkowych.

 

Jak powstawało miasto?

 

Pierwsze ślady osadnictwa w rejonie dzisiejszego Wrocławia odnotowano już ok. XV w. p.n.e.- powstały wtedy pierwsze osady na wysokich brzegach dolin (Oporów, Gądów, Krzyki), następnie nad samymi rzekami, bądź na wyspach. Na jednej z takich wysp w ok. VII w. n.e., w obszarze krzyżowania się szlaków lądowych i zbiegających się tutaj ze szlakiem wodnym, powstał zaczątek późniejszego Wrocławia.

 

W tamtych czasach rzeki pełniły rolę autostrad komunikacyjnych w stosunku do ówczesnych środków komunikacji lądowej. Wyspa dawała poczucie bezpieczeństwa osadnikom i wszystkim zajmującym się wymianą handlową. Z czasem osady rzeczne fortyfikowano, stopniowo podnosząc ich poziom. Rzeka „od zawsze” dostarczała i dostarcza miastu wody pitnej oraz zapewniała odprowadzanie ścieków. Wszystkie te elementy legły u podstaw decyzji o przekopaniu w naturalnych obniżeniach terenowych lewobrzeżnej strony doliny rzecznej fos miejskich w XIII w. W XIV w. odnotowano natomiast pierwsze odmulenie wewnętrznej fosy miejskiej.

 

W związku z założeniem w X w. grodu książęcego na Ostrowie Tumskim wiąże się powstanie Stopnia Piaskowego. Najstarszy zespół urządzeń przemysłowych ukształtował się w okresie polskiego rozbicia dzielnicowego (XIII w.). W XIV w. powstał następny, Mieszczański. Na obu stopniach oraz fosach miejskich pracowały młyny, słodownie, szlifiernie, papiernie oraz inne, poruszanie kołem wodnym. W XV w., śladem starorzecza Odry, wykopano kanał między osadami Sępolno- Szczytniki w celu skierowania wód głównego koryta Odry ku miastu. Prawdopodobnie natura Odry już wtedy dała o sobie znać gdyż w XVI w. wybudowano drugi kanał, umiejscowiony na południe od pierwszego, między osadami Opatowice, Bartoszowice, a Szczytnikami. Rzeka nie dawała za wygraną „odginając” oś kanału w kompromisowy meander zatrzymany zaopatrzeniem go przez człowieka w „ostrogi” i „opaski” brzegowe okresu regulacji rzeki. Wypadkową tych wielowiekowych zmagań jest obecny kształt głównego koryta, na tym odcinku zwanego od XIX w. Odrą Górną Wrocławską.

 

Pod koniec XVIII w. powstał przekop powodziowy „zamknięty” od strony głównego nurtu rzeki jazem Szczytniki. I jaz, i kanał utrzymał się po dziś dzień i nazywany jest Starą Odrą. W tamtym czasie za cel nadrzędny postawiono sobie przeniesienie żeglugi do Starej Odry- pierwszą rozbudowę drogi wodnej okrążającą centrum miasta oddano do eksploatacji w końcówce XIX w. Natomiast na początku XX w. powstał kanały- Powodziowy i Wielkiej Żeglugi, zaopatrzone w śluzy przeznaczone dla rzecznych pociągów. Tak oto powstał Bartoszowicko- Opatowicki Węzeł Wodny, z kluczowym Stopniem Opatowice posiadającym nietypową śluzę, usytuowaną na krótkim kanale. Od tego momentu mamy do czynienia ze spójną kaskadą („kanalizacją” rzeki) stopni wodnych z niezbędną i różnorodną historycznie drogą wodną od Koźla na Górnym Śląsku po Wrocław. Trwa przedłużanie jej w dół rzeki. W okresie między I a II wojną światową powstał natomiast stopień wodny Rędzin z monumentalnym jazem i dwoma śluzami.

 

Piaskiem w rzekę

 

Wielowiekowy proces odcinania, zasypywania i zamulania się odnóg Odry i kanałów trwa nieustannie, głównie od północy ku południowi- w poprzek doliny rzeki. W XV w. odnotowano w kronikach zasypywanie tzw. „ołbińskiej odnogi Odry” w celu skierowania wód głównego koryta ku miastu. Na początku XIX w. odnotowano natomiast zasypywanie odnóg Odry oblewających Ostrów Tumski od północy. Ostrów przestał być wyspą. Rozpoczął się intensywny proces zabudowy prawego brzegu rzeki. W 1866 r. zasypano wewnętrzną fosę miejską. Do końca XX w. większość mniejszych cieków w mieście została zamieniona w rowy melioracyjne, a wraz z rozwojem budownictwa, w kolektory burzowe, ściekowe czy drenażowe- zbiorcze. Zaledwie kilka lat temu zasypano stawy filtracyjne MPWiK sytuowane w starorzeczu Odry. Znikały mniejsze stawy i sadzawki. Zamuleniu uległy też niemal wszystkie odnogi Śródmiejskiego Węzła Wodnego. Planowano całkowite ich zasypanie.

 

Powrót nad Odrę

 

Po II wojnie światowej większości obiektów hydrotechnicznych przywrócono ich pierwotne funkcje. Dopiero na przełomie XX i XXI w. odkopano i wyremontowano śluzy Piaskową i Mieszczańską wraz z kanałami śluzowymi. Odkopano (po odkrzaczeniu i wycięciu drzew) część lewobrzeżną głównego koryta Odry między mostami Pokoju a Piaskowym oraz Odry północnej między mostem Uniwersyteckim a elektrownią wodną Północną, zatokę Gondol i port węglowy w ujściu Oławy do Odry oraz ujście Oławy do Odry. Po odkrzaczeniu i wycięciu drzew ruszyły planowe remonty kapitalne zabytkowych murów oporowych, na których powstają reprezentacyjne bulwary. Coraz więcej wyremontowanych wałów przeciwpowodziowych otrzymuje na swych koronach nawierzchnie pod legalne trakty piesze i rowerowe (jeszcze przed 1997 rokiem było to niemożliwe). Zlikwidowano większość ogródków działkowych w międzywałach rzek WWW i jego kanałów.

 

Rozpoczął się trwały proces odkrywania na nowo historii Odry i jej węzła wodnego. Nowi właściciele terenów nadbrzeżnych dowiadują się ze zdziwieniem, że mają na stanie majątkowym również nabrzeża przeładunkowe lub dawne przystanie. Niektórzy postanawiają przywrócić je do życia. Na bazie takich miejsc powstaje sieć przystani pierwszego w Polsce tramwaju wodnego, dostosowanego ściśle do standardów i potrzeb komunikacyjnych „korkującego” się obecnie miasta. Powstają także nowoczesne mariny: „Śródmiejska” i Centralna Wrocław- „Wodne Wrota Miasta”. Rozwija się wolno, ale wyraźnie „biała” flota. W dolinie rzeki Ślęzy powstaje natomiast blisko 100 hektarowy miejski las i park „Milenijny”.

 

Informacje wykorzystane w artykule zaczerpnęłam z publikacji Ryszarda Majewicza „Dziedzictwo Wrocławskiego Węzła Wodnego” zawartej w książce „Dziedzictwo morskie i rzeczne Polski” pod red. Stanisława Januszewskiego, Wrocław 2006.